CANNIBALS – ΓΙΟΥΛΑ ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ

Η καθημερινή λογική

δεν πρέπει να τα χάνει

όταν επισκέπτεται τους αιώνες.

(Μπέρτολ Μπρεχτ, Αρτούρο Ούι)

Η τυχαία συγκυρία το να πέσουν στα χέρια μου το αυθεντικό φιλμ του Σπυρίδωνα Σκιαδαρέση που το περιεχόμενό μας ήταν άγνωστο πριν το ψηφιοποιήσουμε,(ευχαριστούμε θερμά την κόρη του Άννα Σκιαδαρλεση) και αργότερα –σχεδόν δύο χρόνια μετά- η δημοσίευση της νουβέλας του Didier Daeninckx “Κανίβαλος” που μιλούσε για το ίδιο θέμα ήταν συγκλονιστική. Ήταν ένα θέμα που με καλούσε σαν μοίρα να ασχοληθώ μαζί του.

Στο φιλμ, υπάρχουν ντοκουμέντα μάλλον από την Διεθνή Αποικιακή Έκθεση που διοργανώθηκε στο Παρίσι το 1931 στην Πορτ Ντορέ του Δάσους της Βενσέν. Σύμφωνα με τις έρευνές μας αρκετές παρόμοιες Αποικιακές Εκθέσεις είχαν διοργανωθεί στη Γαλλίααπό το 1906, ενώ οι ζωολογικοί κήποι με “εξωτικά” ανθρώπινα εκθέματα ήταν συνηθισμένο φαινόμενο στην Ευρώπη στα τέλη του 19ου και αρχές 20ου αιώνα. Στο φιλμ εικονίζονται εν είδει σκηνικών καλύβες και ναοί σαν αυτούς που συναντάει κανείς σε διάφορα μέρη της Αφρικής, και μισόγυμνους ανθρώπους, άνδρες – γυναίκες να ζουν μέσα σε αυτά. Στην πραγματικότητα τους απήγαγαν (τους αποσπούσαν βίαια από το περιβάλλον τους) και τους ανάγκαζαν να βγάλουν τα ρούχα τους και να κυκλοφορούν με μικρά πανιά που κάλυπταν μόνο τα γεννητικά τους όργανα, για να θυμίζουν (εικόνα συμβατή με την συμβατική εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για τους “άγριους”) τους προγόνους τους. Όταν ερχόταν κόσμος τους απαγόρευαν να μιλούν την γλώσσα τους, τους έβαζαν να κραυγάζουν, να μορφάζουν, και να κάνουν άγριες κινήσεις σαν πίθηκοι. Μια ολόκληρη σκηνοθεσία για να επιβεβαιωθεί εσωτερικά (στην ενδοχώρα) η έννοια της αυτοκρατορίας προβάλλοντας τη δύναμη και η βούλησή της να υποτάξει το θαυμαστό, το άγριο, το αποτρόπαιο, μιας αυτοκρατορίας που σιγά – σιγά δέχεται κλονισμούς.

Τα συμπεράσματα και τα θέματα που προκύπτουν από την εξέταση αυτού του φαινομένου είναι πολλά. Αυτό που διαπιστώνουμε αμέσως εξετάζοντας τον ίδιο τον εαυτό μας είναι πως από τότε έχει αλλάξει η ευαισθησία μας και οι θεωρήσεις μας πάνω σε αρκετές έννοιες. Είναι όμως αλήθεια;

1ο Το θέμα του ρατσισμού

Η έννοια του ξένου σαν φριχτού αντικειμένου – πρωτόγονου, η αμφίσημη σχέση εξωτισμού και ρυπαρότητας, είναι λογικές που επιβιώνουν ακόμα στα όρια της σύγκρουσης των πολιτισμών: η αίσθηση που μας δίνεται για τον μουσουλμανικό κόσμο, κ.α. Από τον Girard γνωρίζουμε ότι οι περισσότερες κοινωνίες είναι βασισμένες στην τελετουργική θυσία ενός μολυσματικού άλλου. Η θεμελιώδης συναίνεση που είναι απαραίτητη για την κοινωνική συνύπαρξη παρέχεται από μια συλλογική προβολή με θύμα τον ξένο, ο οποίος γίνεται ο υποτιθέμενος φορέας όλης της επιθετικότητας, της ενοχής και της βίας, που θέτει το ένα άτομο ενάντια στο άλλο, μέσα στο πλαίσιο της φυλής. Αυτή η διαδικασία δημιουργίας θυμάτων, των αποδιοπομπαίων ξένων, συνδράμει στο αίσθημα της συνοχής (της φυλής, του έθνους) που τώρα επανασυνδέονται μέσα από την συλλογική πρακτική της δίωξης. Με αυτόν τον τρόπο η αρμονία αποκαθίσταται στην κοινότητα, η οποία βολεύεται στο να ξεχνά το αρχικό της μίσος για τον ξένο, που μπορεί να μετατραπεί ακόμα και σε συμπάθεια. Αυτή ήταν τελικά η τελετουργική προσφορά του ξένου στους θεούς που έσωσε την κοινότητα από τον ίδιο της τον εαυτό. Ο θυσιασμένος ξένος αποκτά ιερό χαρακτήρα.

Όμως πίσω από τον καταγωγικό μύθο του αποδιοπομπαίου τράγου, πίσω από την κάθε θεώρηση των πραγμάτων υπάρχει μια ιδεολογία – λέξη που βιαστήκαμε πολύ να την διώξουμε από το λεξιλόγιό μας και την σκέψη μας. Ο Georges Duby λέει: “οι ιδεολογίες είναι πολεμικά μορφώματα λόγου […] δεν είναι αντανακλάσεις του βιώματος, είναι σχέδια δράσης επί του βιώματος. Για να’ χει η δράση αυτή κάποιες πιθανότητες να αποβεί αποτελεσματική, δεν πρέπει να υπάρχει μεγάλη ανομοιότητα ανάμεσα στην φανταστική παράσταση και στις πραγματικότητες της ζωής… Από την ώρα όμως που ο λόγος γίνεται ακουστός, νέες στάσεις αποκρυσταλλώνονται, στάσεις που μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την κοινωνία της οποίας αποτελούν μέρος”. Βρισκόμαστε στην κατάσταση όπου η αποικιοκρατία θεωρείται επιβεβλημένο για έναν προηγμένο πολιτισμό, ο οποίος αξιώνει μόνο για τα μέλη του την ανθρώπινη ιδιότητα. Ο Frantz Fanon, που αξίζει να τον επικαλεσθούμε ξανά και ξανά μια και βρισκόμαστε ακριβώς στην περιοχή που ρίζωσε η σκέψη του, η οποία αντανακλά τον απελευθερωτικό αγώνα της Αφρικής, μας λέει: “Η Δύση δημιούργησε αρκετούς φραγμούς και επιτηρήσεις ώστε να μην φοβάται πραγματικά τον ανταγωνισμό εκείνων που εκμεταλλεύεται και που περιφρονεί. Ο ρατσισμός της μπουρζουαζίας της Δύσης απέναντι στο Νέγρο και στον Άραβα είναι ρατσισμός περιφρόνησης: είναι ρατσισμός που μειώνει στο ελάχιστο. Αλλά η αστική ιδεολογία που διακηρύσσει μια ισότητα ουσίας ανάμεσα στους ανθρώπους, καταφέρνει να παραμένει λογική προς τον εαυτό της, καλώντας τους υπανθρώπους να εξανθρωπιστούν προς τον τύπο της ανθρωπότητας της Δύσης που ενσαρκώνει η ίδια.” Όμως όπως αποδεικνύεται η κατωτερότητα δεν ήταν απλά πολιτισμική αλλά ήταν βαθιά φυλετική. Το χρώμα, τα ήθη, οι συμπεριφορές, αποκαλύπτουν τις εύλογες διαφορές. Παρ όλη την διαφορετική ματιά των νεοτερικών και σύγχρονων ανθρωπολόγων και φιλοσόφων, η μακρά ιστορία, η ιστορία της εκμετάλλευσης, της καταπίεσης, της διασποράς, των εσωτερικών αντιζηλιών και πολέμων, των αντιφάσεων, συνεχίζεται.

2ο Θέμα αισθητικής(;)

Επίσης αυτό που αναδεικνύεται με το παράδειγμά μας είναι το τόσο ταιριαστό και αποτελεσματικό δίδυμο θεάματος και εξουσίας, αρχίζοντας από τις Διεθνείς Αποικιακές Εκθέσεις που εξετάζουμε εδώ, τις τελετουργικές γιορτές και τα φιλμ των φασιστών και των ναζί στα μισά του 20ου αιώνα αλλά και τις σημερινές σκηνοθετικές κατασκευές των ΜΜΕ, για να μην μιλήσουμε για την δική μας συμμετοχή στην “κοινωνία του θεάματος”. Τα χτίσματα, ο σκηνικός περίγυρος που αντανακλά το”εξωτικό” περιβάλλον, παραμένει για τους κατοίκους ψυχαγωγικό και επιμορφωτικό επιχείρημα. Θα μπορούσε να κριθεί για την ρεαλιστικότητα του ή την “εξωτικοποίηση”, θα μπορούσε αναδρομικά να το δούμε σαν κοινωνικό πείραμα, αλλά όλη αυτή η προσπάθεια αισθητοποίησης, είτε βλάσφημη, είτε απολίτικη μας φαίνεται προκαλείται από το ίδιο το γεγονός, από την φήμη του, την διαφήμιση του και τον μεγάλο αριθμό των επισκεπτών του. Το θέαμα προβαλλόμενο ως θέαμα, είναι πολύ δύσκολο να το δει κανείς με διαφορετικό τρόπο. Κι εδώ σε αυτήν την επαναλαμβανόμενη φιέστα, (δες σύγχρονα ριάλιτι) θα πρέπει να αναστοχαστούμε πάνω στην φυσιολογία της “κοινωνίας του θεάματος”

Ακούμε τον Guy Debord “ Το θέαμα […] δεν είναι ένα συμπλήρωμα του πραγματικού κόσμου, κάποιο πρόσθετο διακοσμητικό της πραγματικής κοινωνίας. Είναι η καρδιά της έλλειψης ρεαλισμού της πραγματικότητας. Κάτω από όλες τις ιδιαίτερες μορφές του, πληροφόρησης ή προπαγάνδας, διαφήμισης ή άμεσης κατανάλωσης ψυχαγωγίας, το θέαμα αποτελεί το σύγχρονο μοντέλο της κοινωνικά κυρίαρχης ζωής. […] Μορφή και περιεχόμενο του θεάματος ταυτίζονται εξίσου με την ολική δικαιολόγηση των συνθηκών και των στόχων του υπάρχοντος συστήματος. Το θέαμα είναι επίσης η διαρκής παρουσία αυτής της δικαιολόγησης, σαν κατοχή του μεγαλύτερου μέρους του χρόνου που βιώνεται έξω απ’ τη σύγχρονη παραγωγή. […] Το θέαμα παρουσιάζεται ταυτόχρονα σαν η ίδια η κοινωνία, σαν ένα μέρος της κοινωνίας, και σαν όργανο ενοποίησης. […] Αυτό που το θέαμα παρουσιάζει σαν αιώνιο, βασίζεται πάνω στην αλλαγή και πρέπει ν. Αλλάζει εκ βάθρων. Το θέαμα είναι απόλυτα δογματικό και ταυτόχρονα δεν μπορεί να καταλήξει πραγματικά σε κανένα πάγιο δόγμα. […] Το θέαμα είναι η ψευδής συνείδηση του χρόνου”.

Ο κόσμος διψά για θέαμα και εμείς του το παρέχουμε, και μαζί με αυτό τον επιμορφώνουμε…, μας αρκεί αυτό για δικαιολογία;

3ο Κατασκευασμένες πραγματικότητες

Όμως αυτό που μας φανερώνεται σήμερα σαν καινούριο ή σαν παρενέργεια είναι τα Fake news, οι κατασκευασμένες ειδήσεις, όπου η Διεθνής Αποικιακή Έκθεση αποτελεί γνήσιο πρόγονο, για να μην πάμε ακόμα πιο πριν. Και εσκεμμένα δεν πάμε πιο πριν γιατί ο σύγχρονος πολιτισμός μας, ο τεχνολογικός πολιτισμός αρχίζει εκεί, αυτοπροσδιοριζόμενος πάντα σε αντίθεση με τον πρωτογονισμό και την ανελευθερία. Έτσι όταν περνάμε στο σήμερα διερωτόμαστε: Ποια είναι η αλήθεια για το μεταναστευτικό; Για την πραγματικότητα του πολέμου, την στόχευση των αμάχων; Για τις μεταγωγές; Για την “φιλοξενία” (που τις περισσότερες φορές θυμίζουν στρατόπεδα συγκέντρωσης); Τι αποτελεί κατασκευή; Μιλάμε για διπλή σκηνοθεσία; Η πρώτη με το γνωστό πια όνομα Γεωπολιτική, και η δεύτερη η πιο κοντινή σε εμάς: η διαχείριση και επανανοηματοδότηση της όλης κρίσης από τα ΜΜΕ και τον κάθε διαμορφωτή γνώμης, ττις “δεξαμενές σκέψεις” και τις περισσότερο προβαλλόμενες εικόνες και ειδήσεις από τα λογισμικά αναζήτησης στο “κατασκοπευτικό” πια ίντερνετ. Πολλές και διαφορετικές εικόνες, πολλές και διαφορετικές θέσεις θέασης. Όμως όπως μας θυμίζει ο Bruno Patino υπάρχει ήδη με σαφήνεια διατυπωμένη η “αρχή” που διέπει τα Μέσα στην ρήση του δημοσιογράφου στην αμερικάνικη ταινία του John Ford “ο άνθρωπος που σκότωσε τον Λίμπερτι Βάλανς”: “This is West. When the legend becomes fact, print the legend” (Εδώ είναι δύση. Όταν ο μύθος γίνεται γεγονός, τυπώνουμε τον μύθο). Και οι δύο πρακτικές της δημοσιογραφίας, η gatekeeping (την αρμοδιότητα της επιλογής του είδους και του περιεχομένου των μηνυμάτων), καθώς και η agenda setting (ικανότητα να υπαγορεύουν την ατζέντα) είναι παντοδύναμες και οργανώνουν την δημόσια συζήτηση όχι μόνο προς το θέμα αλλά και προς το ήθος και την σπουδαιότητα. Όμως τα τελευταία χρόνια ψηφιακής ενημέρωσης έχουν αλλάξει το τοπίο. Η ενημέρωση από μονοκατευθυντική έγινε πολυκατευθυντική. Μια είδηση ανακυκλώνεται στο βαθμό που χάνονται τα ίχνη της και μπορεί να εξαπλωθεί σε απίστευτη κλίμακα. Εδώ οι κατασκευασμένες ειδήσεις πολλαπλασιάζονται και γιατί υπάρχουν περισσότερα κέντρα παραγωγής, αλλά έχουν ακόμα μεγαλύτερη διάδοση. Ο ορισμός της πραγματικότητας από τον Philip K. Dick είναι ο εξής και αξίζει να τον υιοθετήσουμε: “Πραγματικότητα είναι αυτό που απομένει όταν παύουμε να πιστεύουμε σε αυτή.”

Αν και το σύστημα έχει γεμίσει από “κακούς δράστες” που κατακλύζουν το δίκτυο με ψεύτικες “αλήθειες”, το βασικό πρόβλημα παραμένει η κυρίαρχη λογική, και πολιτική.

4ο Δικαιώματα / Υποχρεώσεις

Στο φιλμ, υπάρχουν ντοκουμέντα μάλλον από την Διεθνή Αποικιακή Έκθεση που διοργανώθηκε στο Παρίσι το 1931 στην Γαλλία την χώρα που διακήρυξε τα δικαιώματα του ανθρώπου. Είναι τυχαίο; είναι ειρωνεία της ιστορίας; Πιστεύουμε πως όχι. Εδώ η κοινωνία δεν έχει ακόμα αποφασίσει αν αυτοί οι πρωτόγονοι που ουρλιάζουν και μορφάζουν μπορούν να λέγονται άνθρωποι ή όχι. Αυτές οι φιέστες αυτά τα απόλυτα γεγονότα φέρνουν στο φως την πραγματικά επίκαιρη κριτική της Simone Weil την φιλόσοφο που έσκυψε για να αφουγκραστεί τις σιωπηλές κραυγές τον εξαθλιωμένων, πάνω στα δικαιώματα. Η Weil στο “Ανάγκη για ρίζες – μια διακήρυξη καθηκόντων απέναντι στον άνθρωπο και στην κοινωνία” αρχίζει ώς εξής:

“Η έννοια της υποχρέωσης υπερέχει εκείνης του δικαιώματος, που εξαρτάται από αυτή και είναι σχετική με αυτή. Ένα δικαίωμα είναι ενεργό αφ’ αυτού, μόνο λόγω της υποχρέωσης με την οποία συνδέεται- η ουσιαστική πραγμάτωση ενός δικαιώματος προέρχεται όχι από εκείνον που το έχει, αλλά από τους άλλους ανθρώπους που αναγνωρίζουν ότι είναι υποχρεωμένοι σε κάτι απέναντί του. Η υποχρέωση ισχύει από την στιγμή που αναγνωρίζεται, Μια υποχρέωση ακόμα κι αν δεν αναγνωρίζεται από κανέναν, δε χάνει τίποτε από την πληρότητα της ύπαρξής της. Ένα δικαίωμα που δεν αναγνωρίζεται από κανέναν, δεν είναι και τίποτα. Αυτό δεν σημαίνει ότι λέμε πως οι άνθρωποι έχουν από τη μία δικαιώματα και από την άλλη υποχρεώσεις. Οι λέξεις αυτές εκφράζουν απλώς διάφορές οπτικής γωνίας. Η σχέση τους είναι η σχέση του αντικειμένου με το υποκείμενο. Ένας άνθρωπος, θεωρούμενος αυτός καθαυτός, έχει μόνο καθήκοντα, μεταξύ των οποίων βρίσκονται ορισμένα καθήκοντα απέναντι στον εαυτό του.
Οι άλλοι θεωρούμενοι από την δική του οπτική γωνία, έχουν μόνο δικαιώματα. Έχει, με την σειρά του, δικαιώματα θεωρούμενος από την οπτική γωνιά των άλλων, οι οποίοι αναγνωρίζουν ότι έχουν υποχρεώσεις απέναντί του. Ένας άνθρωπος που θα ήταν μόνος στον κόσμο δεν θα είχε κανένα δικαίωμα, αλλά θα είχε υποχρεώσεις.”

Αυτή η ανατρεπτική οπτική μας δείχνει πάνω από όλα η έννοια της κατοχύρωσης των δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι επισφαλείς σαν άσκηση πολιτικής. Στο “Το πρόσωπο και το ιερό” συνεχίζει: “Η έννοια του δικαιώματος συνδέεται με την έννοια του μοιράσματος, της ανταλλαγής, της ποσότητας. Έχει κάτι εμπορικό. Φέρει στον νου τη δίκη, την συνηγορία. Το δικαίωμα υποστηρίζεται μόνο με ένα τόνο διεκδίκησης, και όταν αυτός ο τόνος υιοθετείται, τότε η δύναμη είναι κοντά, πίσω του, για να τον ενισχύει – διαφορετικά, χωρίς τη δύναμη, είναι γελοίος. […] Έννοιες όπως του προσώπου, και της δημοκρατίας, ανήκουν σε αυτή την κατηγορία”.

Μιλώντας για την σημερινή κοινωνία αποφαινόμαστε συχνά πάνω στην ατομικότητα και την μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου, ατομικότητα και ιδιωτικότητα η οποία βάλλεται. Αυτή η διαπίστωση μπορεί να είναι ο γενέθλιος τόπος μια ουσιαστικής αλλαγής του βλέμματός μας: ίσως πρέπει, μετά από τόσους αιώνες συνεχείς καταπάτησης και κατάργησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αφουγκραζόμενοι την Weil να μιλήσουμε για τις υποχρεώσεις, του ανθρώπου απέναντι στον άνθρωπο, και να το προεκτείνουμε στην κοινωνία και την δομή του κράτους.

[Γιούλα Χατζηγεωργίου – Μάκης Φάρος]

Βιβλιογραφία.

Didier Daeninckx “Κανίβαλος”, εκδόσεις Oposito | noir, (μετ. Μαρία Θεοχάρη)

Jean Ziegler “Στρέψτε τα όπλα” εκδόσεις Μαλλιάρης Παιδεία, ( μετ. Βασίλης Παπαβασιλείου)

Frantz Fanon “Της γης οι κολασμένοι”, εκδόσεις Κάλβος, (μετ. Αγγέλα Άρτεμη)

Guy Debord “Η κοινωνία του θεάματος” εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος ( μετ. Πάνος Τσαχαγέας, Νίκος Β. Αλεξίου)

Bruno Patino “ Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου”, εκδόσεις Καστανιώτη, (μετ. Άγγελος Μουταφίδης)

Simone Weil “ Ανάγκη για ρίζες”, εκδόσεις Κέδρος, (μετ. Μαρία Μαλαφέκα)

Simone Weil “ Το πρόσωπο και το ιερό”, εκδόσεις Πόλις, (μετ. Σταύρος Ζουμπουλάκης)